Religie belijden of religie doen?

Het-vierde-beest

Afgelopen week overkwam het mij met het nieuwste boek van Tom Holland, Het vierde beest. Het is een tamelijk dikke pil (432 pagina’s) over de periode van de late oudheid (ruwweg 450 tot 700), en de rol die het christendom, het jodendom en de islam speelden in de geopolitieke ontwikkelingen van die tijd.

Holland beschrijft vooral de opkomst van de islam, maar besteedt ook veel aandacht aan hoe het christendom en het jodendom hun vaste identiteit ontwikkelden, en hoe deze drie vormen van monotheïsme elkaar beconcurreerden en wederzijds verketterden. Wat mij opviel in het boek, is hoe de bisschoppen, rabbijnen en de islamgeleerden uit die tijd niet alleen hun eigen geloof steeds scherper omlijnden, maar ook gezamenlijk bijdroegen aan het ontstaan van een nieuwe interpretatie van religie die nog steeds door veel mensen als vanzelfsprekend wordt ervaren: het belijden van een geloof in de ene almachtige God.

Holland geeft vele voorbeelden van hoe vroege christenen zichzelf ook als joden beschouwden, hoe in sommige streken jodendom en christendom door elkaar liepen, en hoe de identiteit van de islam in de eerste eeuw na de dood van Mohammed nog lang niet vast lag. Alle partijen hadden echter belang bij een sterk omlijnde monotheïstische belijdenis van hun gelovigen, die andere gelovigen buitensloot. En door de geopolitieke ontwikkelingen van die tijd hadden de priesters ook de gelegenheid om hun interpretaties te laten gelden op het politieke toneel. Holland weet heel genuanceerd uit te leggen hoe zowel christendom, jodendom als islam in feite geconstrueerde religies zijn, die niet goed zonder de politieke ontwikkelingen uit die tijd zijn te begrijpen.

Gaat het er nu om een religie te belijden, of om een religie te doen? Afhankelijk van de interpretatie die men kiest ziet het religieuze veld er anders uit. Wat Tom Holland zo mooi laat zien is dat de interpretatie van religie als belijdenis een historisch bepaalde keuze is geweest. In de late oudheid zijn de verschillende toenmalige aanbieders van religieuze diensten uit de markt gedrukt door drie global corporations, die er ook nog eens in slaagden om het religieuze veld zo te herdefiniëren dat nieuwe aanbieders konden worden weggezet als ketters.

André van der Braak, Hoogleraar

https://www.nieuwwij.nl/nieuw-wij/religie-belijden-religie-doen/?fbclid=IwAR2PYJkmYBOrK6_ezpCkTppvgaRpJZnUMYmjLNyktv_DGRM3r7Y93A9XVJI